Çalışana geriye dönük sigorta yapılır mı? Bir sosyal güvenlik sorusunun kültürel hikâyesi
Farklı toplumların gündelik hayatlarına baktığımda beni en çok şaşırtan şeylerden biri, insanların “güvence” fikrini ne kadar farklı biçimlerde kurabildiğini görmek oluyor. Kimi yerde yaşlılık, aile içinde paylaşılan bir sorumluluk; kimi yerde komşuluk ilişkileri bir tür güvenlik ağı; modern devletlerde ise sigorta primi, kayıt ve sosyal haklar bu ağın kurumsal karşılığını oluşturuyor.
Tam da bu nedenle “Çalışana geriye dönük sigorta yapılır mı? kültürel görelilik” sorusu yalnızca mevzuatın cevaplayacağı teknik bir soru değildir. Aynı zamanda emeğin nasıl tanındığı, kişinin toplumdaki yerinin nasıl belgelendiği ve ekonomik ilişkilerin hangi semboller üzerinden kurulduğuyla ilgilidir.
Sigorta yalnızca prim değil, toplumsal bir semboldür
Türkiye’de bir çalışanın sigortalı olması, çalışma süresinin sosyal güvenlik sistemi içinde görünür hale gelmesi anlamına gelir. SGK kayıtlarında eksik veya hiç bildirilmeyen çalışma dönemlerinin tespitine yönelik hukuki mekanizmalar bulunur; kurumun kendi açıklamalarında da “hizmet tespiti” ve eksik ya da hiç girilmeyen hizmetlerin kayıtlara işlenmesi sosyal güvenlik işlemleri arasında sayılmaktadır. Sosyal Güvenlik Kurumu+1
Ancak antropolojik açıdan daha ilginç soru şudur: Neden çalışma süresinin kayda geçirilmesi bu kadar önemlidir?
Çünkü kayıt, modern toplumda bir tür sembolik mühürdür. “Bu kişi burada çalıştı” demenin resmî biçimidir. Prim ödemesi ise yalnızca ekonomik bir işlem değil, kişinin gelecekte emeklilik, sağlık ve diğer sosyal güvenlik haklarıyla ilişkisinin kurulmasıdır.
Bu açıdan sigorta belgesi, geçmiş emeğin bürokratik hafızaya dönüştürülmüş hâli olarak görülebilir.
Akrabalık, dayanışma ve sosyal güvenlik
Antropoloji bize sosyal güvenliğin devlet kurumlarından çok daha eski olduğunu hatırlatır. Birçok toplumda riskler aile, akrabalık ve karşılıklılık ilişkileri aracılığıyla paylaşılmıştır.
Örneğin Burkina Faso’daki kent toplulukları üzerine yapılan saha araştırmalarında “badenya”, yani aynı anneden gelen kardeşler arasındaki dayanışmanın yaşlılıkta önemli bir sosyal güvenlik mekanizması oluşturabildiği görülmüştür. Fakat ekonomik baskılar arttığında bu sistemin de zorlandığı gözlemlenmiştir. AnthroSource
Burada dikkat çekici olan, “sigorta” kavramının yalnızca devlet kurumlarına ait olmamasıdır. İnsanlar birbirlerinin hastalık, yaşlılık, işsizlik veya yoksulluk risklerini de paylaşabilir.
Avrupa’daki Kinship and Social Security araştırması da aile ilişkileri, sosyal politikalar, ekonomik koşullar ve kültürel farklılıkların birbirinden ayrı düşünülemeyeceğini göstermektedir. Araştırmada sekiz Avrupa ülkesindeki 19 yerleşimde etnografik çalışmalar ve ayrıntılı görüşmeler yürütülmüştür. Max Planck Sosyal Antropoloji Enstitüsü
Ritüellerden bordrolara: Güvence nasıl görünür hale gelir?
İnsan topluluklarında güvence çoğu zaman ritüellerle de ifade edilir. Bir düğünde akrabaların maddi katkıda bulunması, cenazede topluluğun aileyi desteklemesi veya hasat döneminde emeğin paylaşılması ekonomik olduğu kadar sembolik davranışlardır.
Ekonomik antropoloji, bu ilişkileri “karşılıklılık” kavramıyla inceler. Bazı topluluklarda bir kişinin bugün verdiği destek, yarın doğrudan aynı kişiden değil, topluluğun başka bir üyesinden karşılık bulabilir. Bu nedenle ekonomik işlem ile sosyal ilişki birbirinden kolayca ayrılmaz. OUP Academic+1
Modern sosyal sigorta sistemi ise bu karşılıklılığı daha kurallı ve kurumsal bir biçime taşır. Akrabanızın sizi desteklemesi yerine sistem düzenli prim ve kayıt üzerinden gelecekteki riskleri paylaşır.
Böyle bakınca bordro, prim makbuzu ve sigorta kaydı da modern dünyanın ritüelleri gibi görünmeye başlar: Her ay tekrarlanan, belirli sembollere sahip ve geleceğe yönelik güven duygusu üreten bürokratik ritüeller.
Kayıt dışı çalışma ve görünmeyen emek
Geriye dönük sigorta meselesinin en insani tarafı burada ortaya çıkar. Kayıt dışı çalışan kişi açısından geçmişteki emek gerçekten yaşanmıştır; fakat kurumların kayıtlarında görünmeyebilir.
Bu nedenle hizmet tespiti, yalnızca “kaç gün prim ödenmedi?” sorusundan ibaret değildir. Aynı zamanda “Bu kişinin emeği neden görünmez kaldı?” sorusunu da gündeme getirir.
SGK’nın açıklamalarına göre, işveren tarafından bildirilmeyen çalışma sürelerinin sigortalı hizmet olarak tespit edilmesi için hizmet tespit davası gibi hukuki yollar bulunmaktadır; bu davalarda süre ve koşullar somut duruma göre önem taşır. Sosyal Güvenlik Kurumu+1
Dolayısıyla “çalışana geriye dönük sigorta yapılır mı?” sorusunun cevabı basitçe “evet” veya “hayır” değildir. Çalışmanın gerçekten gerçekleşmiş olması, kayıtların durumu, bildirimin yapılıp yapılmadığı ve hukuki süreler gibi unsurlar belirleyicidir.
Kimlik, emek ve toplumsal aidiyet
Sigorta aynı zamanda kimlik üretir. Modern birey yalnızca aile üyesi, komşu veya iş arkadaşı değildir; aynı zamanda çalışan, sigortalı ve sosyal hak sahibi bir kişidir.
Burada antropolojik bakış özellikle değerlidir. Dogon toplumunda akrabalık grupları ekonomik işbirliği ve kaynak aktarımıyla yakından bağlantılıdır; araştırmalar, soy ilişkilerinin ekonomik faaliyetlerin örgütlenmesinde önemli rol oynadığını gösterir. Chicago Journals
Başka bir toplumda ise aynı güvenceyi sağlayan temel kurum devlet olabilir.
Bu farklılıklar bize kültürel görelilik fikrini hatırlatır: İnsanların güvenlik, borç, sorumluluk, emek ve aidiyet kavramlarını kendi kültürel bağlamları içinde anlamaya çalışmak gerekir. Bir toplumdaki “normal” ekonomik davranış, başka bir toplumda oldukça yabancı görünebilir.
Geriye dönük sigorta sorusuna başka türlü bakmak
Bir çalışanın geçmişte sigortasız çalıştırılması, yalnızca teknik bir kayıt eksikliği değildir. Aynı zamanda emeğin toplumsal olarak tanınmasıyla ilgilidir.
Bir çalışanın “Ben o işyerinde yıllarca çalıştım” demesi ile devlet kayıtlarında aynı geçmişin bulunması arasında büyük bir fark vardır. Birincisi hafızadır; ikincisi kurumsal tanınmadır.
Belki de bu nedenle geriye dönük sigorta tartışması bizi beklenmedik biçimde antropolojinin temel sorularından birine götürür: Bir toplum, kendi üyelerinin emeğini ve geleceğini nasıl güvence altına alır?
Kimi yerde cevap aile, kimi yerde akrabalık, kimi yerde karşılıklılık, kimi yerde piyasa; modern devletlerde ise sosyal güvenlik sistemidir. Bu sistemlerin hiçbiri kültürden bağımsız değildir.
Başka toplumların dayanışma biçimlerine baktığımızda, kendi bürokratik dünyamız da biraz daha anlaşılır hale gelir. Bir sigorta kaydının ardında yalnızca prim günleri değil; emek, aidiyet, gelecek korkusu ve insanın toplum tarafından “görülme” arzusu vardır.
Asuborek ekibi, Çalışana geriye dönük sigorta yapılır mı hakkında yeni ve faydalı içeriklerle karşınızda olmaya devam edecek.