Asuborek ailesiyle birlikte bugün Uzaklaştırma kararı için kanıt gerekli mi başlığını en temel noktalarından ele alıyoruz.
Uzaklaştırma Kararı İçin Kanıt Gerekli mi? Psikolojinin Merceğinden Bir Bakış
Bir insanın korktuğunu söylediğinde ona ne kadar inanıyoruz? Bir tehdidin fiziksel bir iz bırakmadığı durumda, yaşananların gerçekten “kanıtlanabilir” olup olmadığını nasıl değerlendiriyoruz? İnsan davranışlarının ardındaki bilişsel ve duygusal süreçleri düşündüğümde, uzaklaştırma kararı tartışmasının yalnızca hukuki değil, aynı zamanda psikolojik bir mesele olduğunu görüyorum.
Türkiye’de 6284 sayılı Kanun kapsamında koruyucu tedbir kararı verilebilmesi için şiddetin uygulandığına ilişkin delil veya belge aranmadığı açıkça düzenlenmiştir. Bu nedenle “uzaklaştırma kararı için mutlaka kanıt gerekir” şeklindeki genel ifade doğru değildir. Ancak somut olayın koşulları, başvurunun niteliği ve yetkili makamın değerlendirmesi önemini korur.
TBMM CDN
Psikoloji açısından daha ilginç soru ise şudur: Bir kişinin kendisini tehdit altında hissetmesi, henüz dışarıdan gözlemlenebilir bir kanıt bulunmasa bile zihinsel ve duygusal olarak ne anlama gelir?
Bilişsel Psikoloji: Zihin Tehdidi Nasıl Algılıyor?
İnsan beyni tehlikeyi yalnızca gerçekleşmiş olaylardan öğrenmez. Geçmiş deneyimler, tehdit algısı ve davranış örüntüleri gelecekteki riskleri tahmin etmemize yardım eder.
Örneğin sürekli kontrol edilmek, telefonun incelenmesi, arkadaşlardan uzaklaştırılmak veya “Beni bırakırsan başına kötü şeyler gelir” gibi ifadeler tek başına fiziksel şiddet görüntüsü oluşturmayabilir. Fakat zihinde süreklilik gösteren bir tehdit modeli yaratabilir.
Psikolojik şiddet üzerine 194 çalışmayı ve meta-analizlerde 149 çalışmayı değerlendiren kapsamlı bir araştırma, psikolojik şiddetin PTSD, depresyon ve anksiyete ile güçlü ilişkiler taşıdığını ortaya koydu. Özellikle zorlayıcı kontrolün travma sonrası stres belirtileriyle ilişkisi dikkat çekiciydi. Araştırmacılar bununla birlikte kanıtların kesinlik düzeyinin düşük olduğunu ve yöntemsel sorunların bulunduğunu da vurguladı.
Springer
+1
Buradaki çelişki önemli: Bir davranışın psikolojik etkisi güçlü olabilir, fakat bu etkinin dışarıdan ölçülmesi her zaman kolay olmayabilir.
Kendimize şu soruyu sorabiliriz: Bir olayın fotoğrafını çekemiyor olmamız, o olayın zihnimizde yarattığı korkuyu daha az gerçek mi yapar?
Travma Algısı ve Hatırlama
Travma yaşayan kişinin olayları anlatma biçimi de her zaman düzenli ve kronolojik olmayabilir. Yoğun stres altında dikkat, hafıza ve tehdit algısı değişebilir.
Bu nedenle psikolojik açıdan “neden o anda tepki vermedi?”, “neden daha önce ayrılmadı?” veya “neden her ayrıntıyı hatırlamıyor?” soruları düşündüğümüz kadar basit değildir.
Bununla birlikte psikolojik açıklama, anlatılan her olayın otomatik olarak doğru olduğu anlamına da gelmez. İnsan belleği yanılabilir. Tam da bu nedenle bireysel beyan, davranış örüntüsü ve mevcut diğer bilgiler birlikte değerlendirilmelidir.
Duygusal Psikoloji: Korku Neden Bazen Sessizleşir?
Şiddet veya tehdit deneyiminde ortaya çıkan duygular yalnızca korkudan ibaret değildir. Utanç, suçluluk, bağlılık, öfke, çaresizlik ve umut aynı anda yaşanabilir.
Burada duygusal zekâ kavramı önem kazanır. Kişinin kendi duygusunu tanıyabilmesi kadar, karşısındaki insanın korku ve çaresizliğini küçümsemeden anlayabilmek de önemlidir.
Bazen kişi “aslında çok korkuyorum” demek yerine “sadece biraz rahatsız oldum” diyebilir. Bunun nedeni yaşadığı olayı henüz anlamlandırmaya çalışması olabilir.
Bir vaka çalışmasında, şiddet mağduru kadınlardan oluşan 106 kişilik örneklemde koruma kararı bulunan kişilerin altı aylık takipte PTSD belirtilerinde ve yeniden cinsel mağduriyet olaylarında azalma görülmüştü. Bu sonuç, hukuki korumanın bazı durumlarda yalnızca fiziksel güvenlik değil, psikolojik iyileşme açısından da anlam taşıyabileceğini düşündürüyor.
PubMed Central (PMC)
Fakat araştırmalar burada da tamamen tek sesli değil. Koruma kararlarının şiddeti azaltmadaki etkisine ilişkin sistematik incelemeler, küçük fakat anlamlı bir koruyucu etki bulurken sonuçların koşullara göre değişebildiğini gösteriyor.
The Australian National University
+1
Sosyal Psikoloji: İnsanlar Neden Şiddeti Fark Etmekte Zorlanıyor?
Şiddet çoğu zaman yalnızca iki kişi arasında yaşanan bir olay değildir. Aile, arkadaş çevresi, ekonomik koşullar ve toplumun “ilişki” hakkındaki beklentileri kişinin kararlarını etkiler.
Sosyal etkileşim içinde oluşan normalleştirme de önemli bir etkendir. “Herkes tartışır”, “kıskançlık sevgiden gelir” veya “ailesini korumak için böyle davranıyor” gibi düşünceler, kontrol edici davranışların fark edilmesini geciktirebilir.
Özellikle zorlayıcı kontrol, fiziksel saldırı olmadan da kişinin özgürlüğünü ve karar verme kapasitesini daraltabilir. Güncel meta-analizler, bu tür kontrol davranışlarının ruh sağlığı üzerindeki etkilerine dikkat çekiyor.
PubMed Central (PMC)
Bu noktada kendime şu soruyu sormayı anlamlı buluyorum: Bir arkadaşım aynı davranışları bana anlatsaydı, ona verdiğim tavsiye kendime verdiğim tavsiyeyle aynı olur muydu?
Kanıtın Olmaması ile Olayın Olmaması Aynı Şey Değil
Psikolojik açıdan en kritik ayrımlardan biri burada ortaya çıkıyor.
Bir olayın kanıtlanmasının zor olması, olayın hiç yaşanmadığını göstermez. Aynı şekilde bir kişinin korku yaşaması da tek başına belirli bir hukuki sonucun kesinleştiği anlamına gelmez.
Bu iki düşünceyi aynı anda taşıyabilmek gerekir.
Araştırmalar da benzer bir karmaşıklık sergiliyor. 2024 tarihli bir meta-analiz, yeniden mağduriyetle ilişkili birçok risk faktörü bulunduğunu; önceki şiddet deneyimleri, PTSD belirtileri ve şiddetin ağırlığı gibi unsurların rol oynadığını gösterdi. Ancak araştırmacılar mevcut literatürün yöntemsel olarak heterojen olduğunu da belirtti.
PubMed Central (PMC)
Sonuç: Uzaklaştırma Kararı ve Psikolojik Gerçeklik
“Uzaklaştırma kararı için kanıt gerekli mi?” sorusunun Türkiye açısından kısa cevabı, 6284 kapsamında koruyucu tedbir kararı bakımından delil veya belge aranmadığıdır. Ancak bu, her başvurunun aynı şekilde sonuçlanacağı ya da hukuki değerlendirmede olayın koşullarının önemsiz olduğu anlamına gelmez.
TBMM CDN
Psikolojik açıdan ise mesele daha derindir.
Bir insanın yaşadığı korkuyu anlamaya çalışırken yalnızca görünür izlere değil; davranış örüntülerine, tehdit algısına, travmanın bilişsel etkilerine ve kişinin içinde bulunduğu sosyal çevreye de bakmak gerekir.
Belki de en önemli soru şudur:
Bir insanın güvenliğini ciddiye almak için, korkusunun mutlaka görünür bir yaraya dönüşmesini beklemeli miyiz?